Toen mijn dochter in het tweede middelbaar zat, kreeg ze Latijn van een leraar die bovenmatig veel belang hechtte aan etymologie. Hele voc-lijsten leerde ze uit het hoofd, met niet enkel de vertaling van de Latijnse woorden, maar ook de Nederlandse, Franse, Spaanse of Engelse woorden die etymologisch verwant waren. Uren heb ik naast haar gezeten om woorden uit te leggen (welke 14-jarige kent deposito?). En om andere, makkelijkere woorden te zoeken die etymologisch verwant waren.
Een bloedhekel had mijn dochter aan die lijsten.
Geweldig vond ik ze.
Wanneer ik de draadjes ontdek waarmee woorden in verschillende talen met elkaar verbonden zijn en dan ook nog de hoofdader naar het Latijn of Grieks ontdek, dan maakt mijn hart een sprongetje.
Noem het gerust een beroepsafwijking. Op de gekste momenten werpt mijn brein de vraag op: ‘Waar komt dit woord toch vandaan?’
Vanochtend nog, aan de ontbijttafel toen ik in mijn boterham met choco beet.
‘Waarom heet een boterham … boterham?’
Waar komen de boter en die ham vandaan? Wat dan met confituur of kaas op een boterham?
Heeft brood een klankverandering ondergaan en werd het boter? Is het een van de vele klankverwisselingen uit de volksetymologie, het verschijnsel waarbij wij als taalgebruikers zelf een verklaring voor de herkomst van een woord bedenken?
Ik zocht, en ik vond. Iets, niets, en veel.
Etymologen weten namelijk niet precies wat de herkomst van onze boterham is. Boter is in ieder geval boter. Daarover heerst wel eensgezindheid. Het probleem zit hem in de ham. Die heeft namelijk niets te maken met een stukje varken.
Hoe zit het dan wel?
Een van de gangbare denkpistes verwijst naar het oude woord ‘(h)amme’ dat weide, landtong of hoek betekende. Van daaruit is later de betekenis homp, stuk of brok gegroeid. Ham is dus een hoek van het brood, een stuk, of – toen messen betaalbaarder – werden een sneetje.
Wat dan met de boter? ‘Boter’ werd en wordt in allerlei samenstellingen gebruikt in de betekenis beboterd, met boter besmeerd, met boter toebereid. Denk maar aan boterkoek of botercake. Boter is dus boter gebleven en zit gewoon in of op die ham.
Conclusie: een boterham is een stuk brood besmeerd of bereid met boter.
Andere theorieën hebben het over rammel dat verwant zou zijn met de boterham. Wil je weten hoe dat zit? Dat vertel ik je wel eens bij een kop koffie en … een boterham.
Smakelijk!