Toen ik een tijdje geleden naar een aflevering van Queen Charlotte: A Bridgerton Story keek, viel me op dat een van de personages (ik denk dat het George was) zijn leeftijd vernoemde als ‘I am five and twenty’ (of iets dergelijks in de twintig, ik vind de scène niet meer terug).
Daar struikelde mijn brein even over. Want in het Engels zeg je twenty-five. In het Nederlands zeg je wel vijfentwintig. Dus, hoe zat dat? Waarom heeft men in het Engels op een bepaald moment de uitgesproken volgorde van de cijfers omgedraaid?
En een volgende vraag die opkwam: waaróm zeggen wij in het Nederlands ‘vijf en twintig’ en lezen we de facto dat getal 25 dus van rechts naar links, en niet van links naar rechts? Dat is toch verwarrend?
(Trouwens, wist je dat schaapherders in Engeland voor het tellen van hun schapen nog steeds het oude middeleeuwse systeem gebruiken? Toch volgens dit artikel uit 1978. Wil iemand dat eens aan de schaapherders vandaag vragen?)
En hopla, daar hebben we een etymologiekwestie waar ik natuurlijk het fijne van wilde weten.
We duiken samen in de taalkundige geschiedenis van de cijfers.
Zo spreek je getallen vandaag uit
Lees eens even luidop mee. Zo spreken we vandaag het getal 25 uit:
| Nederlands | vijfentwintig |
| Duits | fünfundzwanzig |
| Engels | twenty-five |
| Frans | vingt-cinq |
| Italiaans | venticinque |
| Spaans | veintecinco |
Mijn eerste idee was: het is een verschil tussen Romaanse en Germaanse talen. Hoor maar waar de ‘20’ staat in de Romaanse talen Frans, Italiaans en Spaans: vooraan. Maar dat is ook zo in het Engels, en dat is een Germaanse taal.
En voor getallen onder de 20 lijken althans deze 6 talen op dezelfde lijn te zitten. Luister maar naar de uitspraak van 15:
| Nederlands | vijftien |
| Duits | fünfzehn |
| Engels | fifteen |
| Frans | quinze |
| Italiaans | quindici |
| Spaans | quince |
Hier staat de 10, of wat daarvan rest als klank, telkens achteraan.
Wie is dan tientallen en eenheden beginnen om te draaien? En wanneer? En waarom die scheidslijn onder en boven de 20?
Een deel van de verklaring ligt misschien in de ontwikkeling van het schrift. Toen we als mens gesproken taal gingen neerschrijven. (Grottekeningen waren ook al een vorm van schriftelijke communicatie, die sla ik hier nu voor het gemak over.)
De Egyptenaren en hun hiëroglyfen
Algemeen wordt het ontstaan van het schrift zo’n 5000 jaar geleden gesitueerd, met als bekendste pictografisch schrift de Egyptische hiërogliefen.
In die hiërogliefen hadden de Egyptenaren ook al symbolen voorzien om te rekenen. En wel deze:
Een groot getal neerschrijven, deden ze dan bijvoorbeeld zo:
4209:
Romeinse cijfers
Die Egyptische manier om getallen neer te schrijven, lijkt wat mij betreft zeer op hoe de Romeinen het aanpakten. Ook de Romeinen hadden een systeempje met symbolen bedacht om te rekenen. En ook zij plakten die symbolen aan elkaar om een groter getal te maken.
| I | 1 |
| V | 5 |
| X | 10 |
| L | 50 |
| C | 100 |
| D | 500 |
| M | 1000 |
Een groot getal zag er dan bijvoorbeeld zo uit:
88 = LXXXVIII
Volgens sommige bronnen (vooral Wiktionary) mocht je in het Latijn kiezen in welke volgorde je de cijfers uitsprak. Over het algemeen gold in het klassieke Latijn echter de volgorde tientallen-eenheden. Viginti quinque dus voor 25.
Arabische cijfers
Na de val van Rome en met de opkomst van de islam werd de Moorse handel belangrijk in de Europese contreien. De Arabieren namen het cijfersysteem uit India over (daar al ontstaan zo’n 300 jaar v.C.). En omdat de sterkste economie nu eenmaal bepaalt hoe een maatschappij er gaat uitzien, introduceerden Arabieren dat cijfersysteem eerst op het Iberische schiereiland en later in de rest van de nu westerse wereld, en dat is sindsdien niet meer veranderd:
0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 en 9.
En kijk, of beter luister: omdat het Arabisch schrift van rechts naar links loopt, sluit dat aan bij hoe we in het Nederlands getallen uitspreken: 25 klinkt van rechts naar links als ‘vijf en twintig’.
(Om de verwarring nog groter te maken, moet ik er wel bij zeggen dat de letters in het Arabisch wel van rechts naar links worden genoteerd, maar de cijfers van links naar rechts: 20 en 1 = 21, eerst de 2 en dan de 1.)
Waar komen die verschillen tussen de talen vandaan?
Kun je nog volgen? Het is een ingewikkeld verhaal, met veel volkeren, veel landen en met veel losse eindjes en zowel een Romeinse als Arabische invloed.
In de oeroude Germaanse talen was de volgorde eenheden-tientallen (vijf en twintig de normale uitspraak. Dus ook in het Oudengels zei men oorspronkelijk one and twenty. En dat sloot dus mooi aan bij de Arabische cijfers.
Maar in het klassieke Latijn hield men de andere volgorde aan: twintig en vijf. Omdat Latijn de basis is van de Romaanse talen, horen we die volgorde terug in de Romaanse talen: vingt-cinq in het Frans. En dat vonden veel mensen blijkbaar ook gemakkelijker: getallen uitspreken in de leesvolgorde.
Vervolgens speelden heerschappij en economie weer hun rol: na de Normandische verovering van Engeland in 1066 stond het Engels sterk onder invloed van het Frans. Het werd wat chiquer geacht om de getallen in het Engels op de Franse manier uit te spreken. Tot uiteindelijk een wet onder koningin Elisabeth I definitief bepaalde dat 25 voortaan twenty-five zou zijn in plaats van five and twenty.
Waarom hebben het Nederlands en Duits de uitspraak dan niet aangepast aan de Franse (en Latijnse) versie? Het is mij een raadsel. Misschien door de uitzonderlijke dapperheid van de Germanen? De Romeinen leden een van hun grootste nederlagen tegen de Germaanse stammen; ze zijn nooit over de Rijn geraakt met hun expansiedrang.
En hoe zit het dan met dat verschil onder en boven de 20?
Dat is minder duidelijk. Na alles wat ik over cijfers, getallen en talen gelezen heb, wijt ik dat verschil aan menselijke luiheid. Bijna overal begon men met het aanpassen van de uitspraak bij de grote getallen – best wel logisch, want hoe groter een getal hoe moeilijker het te lezen is. En zo ongeveer bij 20 aangekomen was iedereen het beu en bleef het systeem zoals het op dat moment was.
En nu? Dezelfde uitspraak in alle talen?
Er zijn wetenschappers, vooral psychologen en didactici, die ervoor pleiten ook in het Duits en Nederlands de uitspraak aan te passen aan de leesvolgorde. Dan zouden we dus ‘twintig en een’ zeggen in plaats van eenentwintig.
Het argument daarvoor is dat het meer energie vraagt van het brein om tijdens het uitspreken van een getal de cijfers die je ziet staan in je hoofd om te draaien. En dat zou in het nadeel zijn van de ontwikkeling van bijvoorbeeld kinderen die in Duits en Nederlands leren ten opzichte van kinderen die in het Frans groot worden.
Wat denk jij? Zullen we onze uitspraak aanpassen?